Słowniczek biologiczny dla klas 4–8

Przyroda, klasa 4

Poznajemy przyrodę i najbliższe otoczenie

przyroda

wszystko, co nie zostało wytworzone przez człowieka

przyroda ożywiona

organizmy: rośliny, zwierzęta, grzyby i inne

przyroda nieożywiona

skały, woda, powietrze, światło

obserwacja

uważne oglądanie i zapisywanie bez zmieniania warunków

doświadczenie

badanie, w którym celowo zmieniamy warunki

pomiar

określenie wielkości za pomocą przyrządu

lupa

szkło powiększające kilka razy

lornetka

przyrząd przybliżający odległe obiekty

Orientacja w terenie. Kierunki świata

kierunki główne

północ, południe, wschód, zachód

kierunki pośrednie

kierunki między głównymi, np. północny wschód

róża wiatrów

rysunek z kierunkami głównymi i pośrednimi

kompas

przyrząd z igłą magnetyczną do wyznaczania kierunków

igła magnetyczna

namagnesowana igła wskazująca północ

Gwiazda Polarna

gwiazda wskazująca kierunek północny

widnokrąg

obszar widoczny wokół obserwatora

linia widnokręgu

linia, gdzie niebo pozornie styka się z ziemią

Pogoda, powietrze i życie jesienią

pogoda

stan atmosfery w danym miejscu i czasie

temperatura powietrza

stopień ogrzania powietrza, w °C

opady atmosferyczne

woda spadająca z chmur: deszcz, śnieg, grad

osady atmosferyczne

woda osadzająca się na przedmiotach: rosa, szron

ciśnienie atmosferyczne

nacisk powietrza na powierzchnię Ziemi

wiatr

poziomy ruch powietrza

zachmurzenie

część nieba pokryta chmurami

smog

zanieczyszczone powietrze z pyłami i spalinami

Woda i zjawiska zimą

stany skupienia

stały, ciekły i gazowy

topnienie

zamiana ciała stałego w ciecz

krzepnięcie

zamiana cieczy w ciało stałe

parowanie

zamiana cieczy w gaz

skraplanie

zamiana gazu w ciecz

obieg wody

stałe krążenie wody między oceanami, atmosferą i lądem

szron

osad lodu na przedmiotach

sen zimowy

stan obniżonej aktywności niektórych zwierząt zimą

Rośliny i zwierzęta wiosną

organy rośliny

korzeń, łodyga, liść, kwiat

korzeń

pobiera wodę i mocuje roślinę w glebie

łodyga

podtrzymuje liście i przewodzi wodę

kwiat

organ służący do rozmnażania

zarodnik

drobna komórka, z której wyrasta nowa roślina, np. paproć

cebula

podziemny organ z zapasem pokarmu

przeobrażenie

rozwój przez stadia, np. jajo, larwa, dorosły

roślina chroniona

gatunek, którego nie wolno zrywać ani niszczyć

Środowisko życia: las, łąka, pole, jezioro

środowisko życia

miejsce, w którym żyją organizmy

ściółka

najniższa warstwa lasu z opadłych liści i igieł

runo

warstwa niskich roślin i grzybów

podszyt

warstwa krzewów i młodych drzew

korony drzew

najwyższa warstwa lasu

łańcuch pokarmowy

kolejność organizmów zjadających jedne drugie

producent

organizm wytwarzający pokarm, np. roślina

konsument

organizm zjadający inne organizmy

Bezpiecznie obserwuję przyrodę latem

burza

zjawisko z wyładowaniami elektrycznymi, grzmotami i ulewą

piorun

wyładowanie elektryczne między chmurą a ziemią

udar słoneczny

przegrzanie głowy przez długie przebywanie na słońcu

tęcza

barwny łuk powstający w kroplach deszczu

kleszcz

pajęczak ssący krew, może przenosić choroby

promieniowanie UV

niewidoczna część światła słonecznego, opala i parzy skórę

kąpielisko strzeżone

miejsce do kąpieli z ratownikiem

Organizm człowieka i zdrowie

układ narządów

narządy współpracujące przy jednym zadaniu

układ krwionośny

serce i naczynia rozprowadzające krew

układ oddechowy

drogi oddechowe i płuca

układ pokarmowy

narządy trawiące pokarm

układ nerwowy

mózg, rdzeń kręgowy i nerwy

tętno

rytmiczne uderzenia wyczuwalne na tętnicach

higiena

dbanie o czystość i zdrowie

dojrzewanie

okres zmian w ciele nastolatka

Biologia, klasa 5

Biologia — nauka o życiu

biologia

nauka o organizmach i zjawiskach życiowych

obserwacja

uważne oglądanie i notowanie bez ingerencji

doświadczenie

badanie, w którym celowo zmieniamy jeden czynnik

hipoteza

przypuszczenie sprawdzane w badaniu

próba badawcza

zestaw, w którym zmieniamy badany czynnik

próba kontrolna

zestaw bez badanego czynnika, do porównania

mikroskop

przyrząd do oglądania bardzo małych obiektów

okular

soczewka mikroskopu, przez którą patrzymy

obiektyw

soczewka mikroskopu nad preparatem

preparat

próbka przygotowana do oglądania pod mikroskopem

Organizacja i chemizm życia

komórka

podstawowa jednostka budowy organizmu

błona komórkowa

otacza komórkę i kontroluje, co do niej wnika

ściana komórkowa

sztywna osłona komórki roślin, grzybów i bakterii

jądro komórkowe

zawiera DNA i kieruje komórką

chloroplast

element komórki, w którym zachodzi fotosynteza

mitochondrium

element komórki, w którym uwalnia się energia

wakuola

pęcherzyk z sokiem komórkowym

fotosynteza

wytwarzanie glukozy z dwutlenku węgla i wody w świetle

oddychanie tlenowe

rozkład glukozy z udziałem tlenu, z uwolnieniem energii

fermentacja

rozkład glukozy bez tlenu

samożywność

samodzielne wytwarzanie pokarmu

Klasyfikacja organizmów

systematyka

dział biologii zajmujący się klasyfikacją organizmów

gatunek

podstawowa jednostka klasyfikacji

rodzaj

grupa blisko spokrewnionych gatunków

rodzina

grupa spokrewnionych rodzajów

królestwo

najszersza jednostka w szkolnej klasyfikacji

nazwa gatunkowa

dwuczłonowa nazwa łacińska, np. Vulpes vulpes

jednostka systematyczna

poziom klasyfikacji, np. rząd albo gromada

klucz do oznaczania

narzędzie do rozpoznawania gatunków

Wirusy i bakterie

wirus

bezkomórkowa cząstka namnażająca się w komórkach żywiciela

żywiciel

organizm, w którym namnaża się wirus lub żyje pasożyt

bakteria

jednokomórkowy organizm bez jądra

ziarniak

bakteria o kulistym kształcie

pałeczka

bakteria o wydłużonym kształcie

przetrwalnik

forma bakterii odporna na złe warunki

antybiotyk

lek zwalczający bakterie

szczepionka

preparat uczący organizm obrony przed chorobą

fermentacja mlekowa

przemiana cukrów w kwas mlekowy przez bakterie

Protisty i grzyby

protisty

organizmy z jądrem, które nie są roślinami, zwierzętami ani grzybami

pierwotniaki

jednokomórkowe protisty cudzożywne, np. pantofelek

glony

samożywne protisty żyjące głównie w wodzie

rzęski

krótkie wypustki służące do ruchu

nibynóżki

wypustki cytoplazmy ameby

strzępka

nitkowata część grzyba

grzybnia

splątane strzępki grzyba

owocnik

nadziemna część grzyba z zarodnikami

zarodnik

komórka służąca do rozmnażania grzybów

pączkowanie

rozmnażanie przez wyrastanie nowej komórki

porost

organizm złożony z grzyba i glonu

Tkanki i organy roślinne

tkanka twórcza

tkanka, której komórki się dzielą

tkanka okrywająca

chroni roślinę z zewnątrz, np. skórka i korek

aparat szparkowy

otwór w skórce do wymiany gazów

miękisz

tkanka wypełniająca, np. asymilacyjna albo spichrzowa

drewno

tkanka przewodząca wodę z solami mineralnymi

łyko

tkanka przewodząca produkty fotosyntezy

włośniki

wypustki korzenia pobierające wodę

transpiracja

parowanie wody z roślin, głównie przez liście

organ wegetatywny

korzeń, łodyga albo liść

Mchy i paprotniki

chwytniki

nitki przytwierdzające mech do podłoża

zarodnik

drobna komórka do rozmnażania bezpłciowego

zarodnia

miejsce powstawania zarodników

gametofit

pokolenie wytwarzające gamety

sporofit

pokolenie wytwarzające zarodniki

przedrośle

gametofit paproci w kształcie małego serduszka

kłącze

podziemna łodyga

torfowiec

mech budujący torfowiska

paprotniki

paprocie, skrzypy i widłaki

przemiana pokoleń

następowanie po sobie gametofitu i sporofitu

Rośliny nasienne

nagonasienne

rośliny z nasionami na łuskach szyszek

okrytonasienne

rośliny z kwiatami i owocami

pręcik

męska część kwiatu wytwarzająca pyłek

słupek

żeńska część kwiatu

zalążnia

dolna część słupka, z niej powstaje owoc

zalążek

część zalążni, z której powstaje nasiono

zapylenie

przeniesienie pyłku na znamię słupka

zapłodnienie

połączenie gamety męskiej z żeńską

owoc

osłona nasion powstała z zalążni

nasiono

zarodek z zapasem pokarmu w łupinie

kiełkowanie

wyrastanie młodej rośliny z nasiona

Budowa mikroskopu

okular

soczewka, przez którą patrzymy

obiektyw

soczewka nad preparatem

tubus

rura łącząca okular z obiektywem

rewolwer

obrotowa tarcza z obiektywami

stolik

płytka, na której kładziemy preparat

przesłona

reguluje ilość światła

śruba makrometryczna

zgrubnie ustawia ostrość

śruba mikrometryczna

dokładnie ustawia ostrość

statyw

część, która podtrzymuje cały mikroskop

szkiełko nakrywkowe

cienkie szkiełko przykrywające preparat

płyn Lugola

barwnik używany do preparatów

Biologia, klasa 6

Tkanki zwierzęce

tkanka

grupa komórek o podobnej budowie i funkcji

substancja międzykomórkowa

materiał wypełniający przestrzeń między komórkami

nabłonek

tkanka pokrywająca ciało i wyściełająca narządy

tkanka łączna

tkanka z dużą ilością substancji międzykomórkowej, np. kość i krew

tkanka kostna

twarda tkanka łączna budująca szkielet

tkanka chrzęstna

sprężysta tkanka łączna, np. w uchu i nosie

tkanka mięśniowa

tkanka zdolna do skurczu

tkanka nerwowa

tkanka odbierająca bodźce i przewodząca impulsy

neuron

komórka nerwowa

Parzydełkowce, płazińce, nicienie i pierścienice

bezkręgowce

zwierzęta bez kręgosłupa

parzydełkowce

zwierzęta wodne z parzydełkami, np. stułbia i meduza

parzydełko

komórka wystrzeliwująca nitkę z jadem

polip

osiadła postać parzydełkowca

meduza

pływająca postać parzydełkowca w kształcie dzwonu

płazińce

zwierzęta o płaskim ciele, np. tasiemiec

żywiciel

organizm, w którym żyje pasożyt

nicienie

zwierzęta o walcowatym, niepodzielonym ciele

pierścienice

zwierzęta o ciele z segmentów, np. dżdżownica

obojnak

organizm, który wytwarza i plemniki, i komórki jajowe

Stawonogi i mięczaki

stawonogi

zwierzęta z pancerzem z chityny i członowanymi odnóżami

chityna

twarda substancja budująca pancerz stawonogów

linienie

zrzucanie starego pancerza podczas wzrostu

owady

stawonogi z trzema parami odnóży

pajęczaki

stawonogi z czterema parami odnóży, bez czułków

skorupiaki

stawonogi wodne oddychające skrzelami, np. rak

przeobrażenie zupełne

rozwój ze stadium poczwarki

mięczaki

zwierzęta o miękkim ciele, często z muszlą

płaszcz

fałd skóry mięczaka wytwarzający muszlę

tarka

narząd ślimaka do zeskrobywania pokarmu

Kręgowce zmiennocieplne

kręgowce

zwierzęta z kręgosłupem

zmiennocieplność

temperatura ciała zależna od otoczenia

skrzela

narządy oddechowe zwierząt wodnych

linia boczna

narząd zmysłu ryb wyczuwający ruch wody

pęcherz pławny

narząd ryby regulujący zanurzenie

ikra

jaja ryb

skrzek

jaja płazów złożone w wodzie

kijanka

larwa płaza

przeobrażenie

przemiana larwy w dorosłe zwierzę

łuski rogowe

twarde okrycie skóry gadów

Kręgowce stałocieplne

stałocieplność

utrzymywanie stałej temperatury ciała

pióra

wytwory skóry ptaków, ocieplają i umożliwiają lot

kości pneumatyczne

lekkie kości ptaków wypełnione powietrzem

worki powietrzne

uchyłki płuc ptaków ułatwiające oddychanie w locie

grzebień mostka

wyrostek kości, do którego przyczepiają się mięśnie skrzydeł

zagniazdowniki

ptaki, których pisklęta szybko opuszczają gniazdo

gniazdowniki

ptaki, których pisklęta długo pozostają w gnieździe

sierść

okrycie ciała ssaków z włosów

gruczoły mlekowe

gruczoły wytwarzające mleko dla młodych

łożysko

narząd łączący matkę z rozwijającym się płodem

Biologia, klasa 7

Organizm człowieka jako całość

komórka

najmniejsza żywa część organizmu

tkanka

grupa podobnych komórek, które pełnią tę samą funkcję

narząd

część ciała zbudowana z kilku tkanek, np. serce

układ narządów

narządy, które razem wykonują jedno zadanie, np. trawienie

homeostaza

stan względnej równowagi warunków wewnątrz organizmu

środowisko wewnętrzne

płyny ustrojowe, które otaczają komórki: krew, limfa, płyn tkankowy

termoregulacja

utrzymywanie stałej temperatury ciała

substancja międzykomórkowa

materiał między komórkami tkanki, np. osocze we krwi

Skóra

naskórek

zewnętrzna warstwa skóry zbudowana z nabłonka

skóra właściwa

środkowa warstwa z naczyniami, receptorami i gruczołami

tkanka podskórna

warstwa z komórkami tłuszczowymi, izoluje i chroni

melanina

barwnik skóry chroniący przed promieniowaniem UV

keratyna

twarde białko budujące naskórek, włosy i paznokcie

gruczoł potowy

wytwarza pot, który chłodzi ciało

gruczoł łojowy

wydziela łój natłuszczający skórę i włosy

termoregulacja

utrzymywanie stałej temperatury ciała

Układ ruchu

okostna

błona okrywająca kość; odżywia ją i pozwala rosnąć na grubość

szpik kostny

tkanka we wnętrzu kości; czerwony wytwarza krwinki

osseina

białko kości nadające jej sprężystość

staw

ruchome połączenie kości

ścięgno

łączy mięsień z kością

więzadło

łączy kości i wzmacnia staw

antagonizm mięśni

przeciwstawna praca mięśni, np. zginacza i prostownika

skolioza

boczne skrzywienie kręgosłupa, wada postawy

Układ pokarmowy

enzym

białko, które przyspiesza rozkład pokarmu

amylaza

enzym trawiący skrobię, m.in. w ślinie

pepsyna

enzym żołądka trawiący białka

lipaza

enzym trawiący tłuszcze

żółć

wydzielina wątroby, emulguje tłuszcze

kosmki jelitowe

wypustki jelita cienkiego zwiększające powierzchnię wchłaniania

perystaltyka

falowe ruchy przewodu pokarmowego przesuwające pokarm

wchłanianie

przechodzenie strawionych składników do krwi i limfy

błonnik

niestrawiona część roślin, poprawia pracę jelit

Układ krwionośny

osocze

płynna część krwi, głównie woda z białkami i solami

erytrocyt

krwinka czerwona, przenosi tlen

leukocyt

krwinka biała, broni przed drobnoustrojami

płytki krwi

fragmenty komórek potrzebne do krzepnięcia

hemoglobina

białko z żelazem wiążące tlen

tętnica

naczynie wyprowadzające krew z serca

żyła

naczynie doprowadzające krew do serca

naczynie włosowate

najcieńsze naczynie, w nim zachodzi wymiana substancji

krwiobieg mały

droga krwi z serca do płuc i z powrotem

tętno

wyczuwalne rozciąganie tętnic przy każdym skurczu serca

Układ odpornościowy

antygen

obca substancja, która uruchamia odpowiedź odpornościową

przeciwciało

białko unieszkodliwiające konkretny antygen

limfocyt

biała krwinka odpowiedzialna za odporność swoistą

fagocytoza

pochłanianie i trawienie drobnoustrojów przez białe krwinki

szczepionka

preparat z antygenem, który uczy organizm obrony

surowica

preparat z gotowymi przeciwciałami

alergia

nadmierna reakcja na nieszkodliwą substancję

węzły chłonne

narządy filtrujące limfę, w nich namnażają się limfocyty

Układ oddechowy

krtań

odcinek dróg oddechowych, w którym powstaje głos

nagłośnia

chrząstka zamykająca krtań podczas połykania

tchawica

rura z chrzęstnymi półpierścieniami prowadząca powietrze do oskrzeli

oskrzela

rozgałęzienia tchawicy w płucach

pęcherzyki płucne

miejsca wymiany gazowej w płucach

przepona

mięsień oddzielający klatkę piersiową od jamy brzusznej

wentylacja płuc

wdech i wydech, czyli wymiana powietrza w płucach

oddychanie komórkowe

uwalnianie energii z glukozy w mitochondriach

dyfuzja

przenikanie substancji z miejsca o większym stężeniu do mniejszego

Układ moczowy (wydalniczy)

wydalanie

usuwanie zbędnych produktów przemiany materii

mocznik

związek azotu powstający w wątrobie, usuwany z moczem

nerka

narząd filtrujący krew i wytwarzający mocz

nefron

podstawowa jednostka budowy nerki

kłębuszek nerkowy

kłębek naczyń włosowatych, w którym filtruje się krew

mocz pierwotny

przesącz z krwi powstający w kłębuszkach

mocz ostateczny

mocz wydalany z organizmu

moczowód

przewód prowadzący mocz z nerki do pęcherza

dializa

oczyszczanie krwi przy niewydolności nerek

Układ nerwowy

neuron

komórka nerwowa, przewodzi impulsy

akson

długa wypustka neuronu, wyprowadza impuls z ciała komórki

dendryt

krótka wypustka, odbiera impulsy i przewodzi je do ciała komórki

synapsa

miejsce przekazania impulsu z jednej komórki na drugą

łuk odruchowy

droga impulsu: receptor → ośrodek nerwowy → efektor

odruch bezwarunkowy

wrodzona, stała reakcja na bodziec, np. odruch kolanowy

odruch warunkowy

reakcja nabyta w wyniku uczenia się

móżdżek

ośrodek równowagi i koordynacji ruchów

rdzeń kręgowy

część ośrodkowego układu nerwowego w kanale kręgosłupa

ośrodkowy układ nerwowy

mózgowie i rdzeń kręgowy

Narządy zmysłów

receptor

komórka lub narząd odbierający bodziec

siatkówka

warstwa oka z receptorami światła

czopki

receptory oka odbierające barwy

pręciki

receptory oka do widzenia po zmroku

soczewka

przezroczysta część oka skupiająca światło

akomodacja

dostosowanie oka do patrzenia z bliska i z daleka

plamka żółta

miejsce najostrzejszego widzenia na siatkówce

ślimak

część ucha wewnętrznego z receptorami słuchu

kanały półkoliste

część narządu równowagi w uchu wewnętrznym

krótkowzroczność

wada wzroku, przy której źle widać przedmioty odległe

Układ dokrewny (hormonalny)

hormon

substancja wydzielana do krwi, która reguluje pracę narządów

gruczoł dokrewny

gruczoł wydzielający hormony prosto do krwi

przysadka

gruczoł pod mózgiem sterujący innymi gruczołami

tarczyca

gruczoł na szyi wytwarzający tyroksynę

insulina

hormon trzustki obniżający poziom glukozy

glukagon

hormon trzustki podnoszący poziom glukozy

adrenalina

hormon nadnerczy działający w stresie

cukrzyca

choroba, w której poziom glukozy we krwi jest za wysoki

wole

powiększenie tarczycy, np. z niedoboru jodu

Rozmnażanie i rozwój człowieka

gameta

komórka rozrodcza: plemnik albo komórka jajowa

plemnik

męska komórka rozrodcza

komórka jajowa

żeńska komórka rozrodcza

owulacja

uwolnienie komórki jajowej z jajnika

zapłodnienie

połączenie plemnika z komórką jajową

zygota

zapłodniona komórka jajowa

łożysko

narząd łączący matkę z płodem

ciąża

okres rozwoju dziecka w macicy, około 40 tygodni

dojrzewanie płciowe

okres zmian w ciele i psychice pod wpływem hormonów

Budowa oka

twardówka

zewnętrzna, biała błona chroniąca oko

rogówka

przezroczysta przednia część twardówki

naczyniówka

środkowa błona z naczyniami krwionośnymi

tęczówka

barwna część oka z otworem, czyli źrenicą

źrenica

otwór w tęczówce, przez który wpada światło

soczewka

przezroczysta, elastyczna część skupiająca światło

ciało rzęskowe

zawiera mięsień zmieniający kształt soczewki

ciało szkliste

galaretowate wypełnienie gałki ocznej

siatkówka

wewnętrzna błona z receptorami światła

plamka żółta

miejsce najostrzejszego widzenia

plamka ślepa

miejsce wyjścia nerwu wzrokowego, bez receptorów

gruczoł łzowy

wytwarza łzy nawilżające oko

Budowa serca

przedsionek

jama serca, do której wpływa krew

komora

jama serca, która wypycha krew do tętnic

zastawka

fałd zapobiegający cofaniu się krwi

aorta

największa tętnica, wychodzi z lewej komory

pień płucny

naczynie wyprowadzające krew z prawej komory do płuc

żyły główne

doprowadzają krew z ciała do prawego przedsionka

osierdzie

worek otaczający serce

naczynia wieńcowe

naczynia odżywiające mięsień sercowy

skurcz i rozkurcz

dwie fazy pracy serca

węzeł zatokowo-przedsionkowy

naturalny rozrusznik serca

Budowa ucha

małżowina uszna

zbiera fale dźwiękowe

przewód słuchowy zewnętrzny

kanał prowadzący dźwięk do błony bębenkowej

błona bębenkowa

cienka błona drgająca pod wpływem dźwięku

kosteczki słuchowe

młoteczek, kowadełko i strzemiączko, wzmacniają drgania

trąbka słuchowa

łączy ucho środkowe z gardłem

ślimak

część ucha wewnętrznego z receptorami słuchu

przedsionek

część narządu równowagi

kanały półkoliste

trzy kanały reagujące na obroty głowy

woskowina

wydzielina chroniąca przewód słuchowy

decybel

jednostka głośności dźwięku

Biologia, klasa 8

Genetyka

DNA

kwas deoksyrybonukleinowy, nośnik informacji genetycznej

gen

odcinek DNA z informacją o jednej cesze lub białku

chromosom

DNA nawinięte na białka, widoczne podczas podziału

allel

jedna z wersji genu, np. A albo a

genotyp

zestaw alleli danego organizmu, np. Aa

fenotyp

cechy widoczne lub mierzalne organizmu

homozygota

organizm z dwoma takimi samymi allelami, AA lub aa

heterozygota

organizm z dwoma różnymi allelami, Aa

mitoza

podział komórki dający dwie identyczne komórki

mejoza

podział komórki prowadzący do powstania gamet

mutacja

trwała zmiana w materiale genetycznym

Ewolucja życia

ewolucja

stopniowe zmiany organizmów z pokolenia na pokolenie

dobór naturalny

częstsze przeżywanie i rozmnażanie się osobników lepiej przystosowanych

dobór sztuczny

wybieranie przez człowieka osobników do rozmnażania

adaptacja

cecha ułatwiająca życie w danym środowisku

skamieniałość

szczątek lub ślad organizmu zachowany w skale

narządy homologiczne

narządy o wspólnym pochodzeniu

narządy analogiczne

narządy o podobnej funkcji, ale różnym pochodzeniu

narząd szczątkowy

narząd, który utracił dawną funkcję

forma przejściowa

organizm łączący cechy dwóch grup

gatunek

organizmy, które krzyżują się i mają płodne potomstwo

Ekologia

ekologia

nauka o zależnościach między organizmami a środowiskiem

populacja

osobniki jednego gatunku na tym samym terenie

biocenoza

wszystkie populacje żyjące na danym terenie

biotop

nieożywiona część ekosystemu

ekosystem

biocenoza razem z biotopem

producent

organizm samożywny, wytwarza materię organiczną

konsument

organizm cudzożywny, zjada inne organizmy

destruent

organizm rozkładający martwą materię

łańcuch pokarmowy

ciąg organizmów, z których każdy jest pokarmem następnego

mutualizm

zależność korzystna dla obu gatunków

pasożytnictwo

jeden organizm korzysta kosztem drugiego, nie zabijając go od razu

Różnorodność i ochrona przyrody

różnorodność biologiczna

bogactwo genów, gatunków i ekosystemów

park narodowy

najwyższa forma ochrony obszaru w Polsce

rezerwat przyrody

obszar chroniący konkretny ekosystem lub gatunek

park krajobrazowy

obszar chroniony ze względu na krajobraz, z możliwą gospodarką

Natura 2000

europejska sieć obszarów chronionych

pomnik przyrody

pojedynczy cenny obiekt, np. stare drzewo

ochrona czynna

działania człowieka wspierające przyrodę

ochrona bierna

pozostawienie przyrody bez ingerencji

gatunek inwazyjny

obcy gatunek wypierający rodzime

restytucja

przywrócenie gatunku do środowiska

Krzyżówki genetyczne

allel dominujący

allel ujawniający się już w jednej kopii, wielka litera

allel recesywny

allel ujawniający się tylko w dwóch kopiach, mała litera

homozygota

osobnik z dwoma takimi samymi allelami: AA albo aa

heterozygota

osobnik z dwoma różnymi allelami: Aa

genotyp

zestaw alleli, np. Aa

fenotyp

cecha widoczna u osobnika

gameta

komórka rozrodcza z jednym allelem z pary

szachownica Punnetta

tabela pokazująca możliwe genotypy potomstwa

krzyżówka testowa

krzyżowanie z homozygotą recesywną, by poznać genotyp

nosiciel

osoba z allelem choroby, u której choroba się nie ujawnia

Mitoza i mejoza

mitoza

podział dający dwie komórki identyczne z macierzystą

mejoza

podział redukcyjny, z którego powstają gamety

replikacja DNA

podwojenie DNA przed podziałem

chromatyda

jedna z dwóch identycznych części chromosomu

wrzeciono podziałowe

włókienka rozciągające chromosomy do biegunów

diploidalny (2n)

mający dwa zestawy chromosomów

haploidalny (n)

mający jeden zestaw chromosomów

crossing-over

wymiana fragmentów między chromosomami w mejozie

gameta

komórka rozrodcza, haploidalna

zygota

komórka powstała z połączenia dwóch gamet

Łańcuch pokarmowy

łańcuch pokarmowy

ciąg organizmów, z których każdy jest pokarmem następnego

sieć pokarmowa

powiązane łańcuchy pokarmowe ekosystemu

poziom troficzny

miejsce organizmu w łańcuchu pokarmowym

producent

organizm samożywny, wytwarza materię organiczną

konsument I rzędu

roślinożerca

konsument II rzędu

drapieżnik zjadający roślinożerców

destruent

organizm rozkładający martwą materię

łańcuch spasania

łańcuch zaczynający się od żywych roślin

łańcuch detrytusowy

łańcuch zaczynający się od martwych szczątków

piramida ekologiczna

wykres pokazujący malejącą ilość energii na kolejnych poziomach